کردی
English

مقالات / سیاسی

بحران کمبود آب تهدیدی جدی برای ایران (بخش دوم و پایانی)

آگری بالکی
2015-04-01 12:52:50

 برگردان: آزاد کریمی

وضعیت کنونی آب درایران
ایران در منطقه‌ی نیمه‌خشک خاورمیانه قرار دارد و دارای وسعتی به اندازه‌ی ١٦٤٨٧٢٩ مترمربع می‌باشد که ٥٢% آن را نقاط کوهستانی و بیابانی تشکیل می‌دهد.
ایران در یکی از خشک‌ترین مناطق جهان قراردارد، میانگین بارندگی درسال ٢٥٢ میلیمتر می‌باشد. این مقدار برابر است با ٣/١استانداردهای جهانی( میانگین بارندگی در جهان ٧٥٦ میلیمتر درسال است). درحال حاضر مقدار ١٧٩میلیمتر از میانگین یادشده یعنی ٧١% از نزولات آسمانی در ایران به بخار تبدیل می‌شود. میانگین تبخیر درایران از ١٠ میلیمتر تا ٢٠٠میلیمتر درسال است که برابر است با٣/١ استانداردهای جهانی. میزان تبخیر در نواحی کوهستانی ایران ٢٠ میلیمتر و درمناطق بیابانی ٢٠٠ میلیمتر در سال است. میزان بارندگی ٣/٢ نواحی مختلف ایران از مقادیر یادشده‌ی بالا کمتراست.
منبع اصلی آب ایران، باران و برف است( ٧٠% از باران و٣٠% ازبرف). مقادیر آب بدست آمده‌ی حاصل از بارندگی برابر است با ٤١٧ میلیارد متر مکعب. اما مشکل اصلی میزان بالای تبخیر آبی است کە بر روی زمین جاری می‌شود و ٢٥ میلیارد متر مکعب نیز به زمین فرو می‌رود.
هرگاه مقادیر یاد شده را از میزان بارندگی و بارش برف کم کنیم، تنها ١١٧ میلیارد مترمکعب در یک ‌سال باقی می‌ماند. علاوه بر این، مقدار ١٣ میلیارد مترمکعب آب، از کشورهای همسایه وارد جغرافیای ایران می‌شود.
میزان آب قابل شرب در ایران برابر است با ١٣٠میلیارد مترمکعب، درحالت عادی ٢٩میلیارد مکعب از این آب در هنگام مصرف به زمین برمی‌گردد. با افزودن این آب بە آب شیرین قابل شرب درایران، این مقدار به ١٥٩ میلیارد مترمکعب می‌رسد که ٨٢% این مقدار می‌تواند بعنوان آب شیرین مصرف شود و ١٨% از آن به آب عودت داده شده به طبیعت تبدیل می‌شود. میزان آبی که از ایران به کشورهای دیگر جاری و همچنین به دریا ریخته می‌شود برابر است با ٥٥.٩ میلیاردمترمکعب درسال.
سرعت ازدیاد جمعیت در ایران بالاست، با عنایت به آمارهای رسمی، جمعیت ایران درسال ٢٠١٤ نزدیک به ٧٨ ملیون نفر بوده که نسبت به ٢٥ سال گذشته دو برابر شدەاست و همچنین از نظر کمی در میزان آمار ساکنین شهرها و روستاها تحولات بنیادینی روی دادەاست.
به گزارش مرکز آمار ایران پیش از انقلاب ١٣٥٧، میزان جمعیت روستایی نسبت به جمعیت شهری ٦٠ به ٤٠ بودەاست، بدان معنا کە تا قبل از سال ١٣٥٧ اکثریت جمعیت ایران در روستاها سکونت داشتند. بنابه آمارهای سال ٢٠٠٦ ، ٦١% جمعیت ایران در شهرها و٣٩% باقی مانده در روستاها زندگی می‌کنند.
در ابتدای سال ١٩٨٩ و بعد از پایان جنگ ایران وعراق که منجر به ویرانی‌ها و خسارات زیادی در ایران شد و همچنین ضربات مهلکی بر بدنه‌ی اقتصاد این کشور وارد آورد و روستانشینان را وادار به مهاجرت به شهرها کرد، آمارهای اولیە نشان میدهد کە مهاجرت‌ها در فاصله‌ی میان سالهای ١٣٦٨ تا ١٣٧٢ شمسی افزایش یافته، به نحوی که نسبت جمعیت شهری از ٤٧% به ٥٨% تغییرکرد، این جهش ناگهانی در نسبت جمعیتی شهری ــ روستایی بر بحران کمبود آب درایران اثر مستقیم بر جای گذارد. به نحوی که ازدیاد جمعیت، پدیده‌ی شهرنشینی، شدت گرفتن فعالیت‌های صنعتی و گسترش کشاورزی در یک ایران کم آب مسبب گرفتاری‌های تازه‌ی ایران شده و پیش‌بینی می‌شود ظرف ٣٠ سال آینده به علت خشکسالی به جرگه‌ی کشورهایی همچون سومالی و سودان درآید.
براساس آمارهای منتشره در سال ١٩٦٣ میلادی ٤ میلیارد مترمکعب آب درایران مصرف شدەاست. اما پس از٣٠ سال یعنی تا ١٩٩٣ این مقدار به ٨٣ میلیارد مترمکعب رسیده است و این بدان معناست که پس از مدت ٣٠ سال میزان مصرف آب ٢٠% افزایش یافته است و بر مبنای آمار یادشده، در سال ٢٠٠٦ مقدار آب مورد استفاده، بیشترشدە و به ٩٤ میلیارد مترمکعب رسیدەاست.
عوامل بحرانزای دیگر درباره‌ی کمبود آب در ایران عبارتنداز:
استفاده‌ی بی‌رویه‌ی آب و همچنین مصرف بی‌رویه‌ی آبهای زیرزمینی برای کشاورزی و افزون بر این، آلوده نمودن آب شیرین وهمچنین ازدیاد درصد نمک درآب و خاک در زمره‌ی عوامل بحرانزای بی‌آبی درایران به شمار می‌آیند.
درایران برای مصارف کشاورزی سالانه ٨٣ میلیارد مترمکعب آب استعمال می‌شود، یعنی ٩٢% آب مصرفی کشور که نیمی از آن از منابع آبی روزمینی و نیمی دیگر از منابع زیرزمینی تأمین می‌شود.
به این ترتیب ایران یکی از ٩ کشورمصرف کننده‌ی آب برای کشاورزی به حساب می‌آید و در جدول، پس از چین، پاکستان و مکزیک و ... جای گرفته است. کشاورزی از مهمترین ارکان اقتصاد درایران است، اما در حال‌حاضر به علت کمبود آب در ایران با خطر مواجه شدەاست.
در جدول زیر میزان مصرف منابع آبی در ایران در سال ١٣٩٢ نشان دادەشدەاست:
بخشها میزان مصرف ( میلیارد متر مکعب) درصد
کشاوزی ٥/٨٢ ٢٢/٩٣%
آب شرب ٦/٥ ٣٢/٦%
صنایع ٠٣/٠ ٠٣/٠%
موارد دیگر ٣٧/٠ ٤٣/٠%
مجموع ٥/٨٨ ١٠٠%
 
 
در ایران ١/١ میلیارد مترمکعب آب در بخش صنایع و معادن و ٥/٤ میلیارد مترمکعب آب برای مصارف شهری و روستایی استعمال می‌گردد، میزان ٥٤% آب مستعمل در معادن و ٦٨% آب مصرفی درمنازل از آب زیرزمینی تأمین می‌گردد. زمین‌های زراعی در ایران پنج ‌میلیون و سی‌ صد و پنجاه هزار هکتار می‌باشد که برابر است با ٨% وسعت خاک ایران. در ٢٥ سال گذشته زمین‌هایی که به زیر کشت رفتەاند، دو چندان شدەاست. به علت عدم برنامه‌ریزی درست و بی‌توجهی کشاورزان ٧٥% از میزان آب مصرفی به جهت استفاده در بخش کشاورزی به هدر می‌رود و این مستقیما به روش آبیاری سنتی و کشاورزی کلاسیک که هنوز٩٠% مورد کاربرد است، مربوط می‌شود.
آبیاری سنتی باهمان رویه‌ی نادرست و غیرعلمی سالانه  ٤٠٠هزار هکتار از اراضی مزروعی ایران را نابود می‌کند و از اینروست که سالانه یک‌ ملیون هکتار از اراضی قابل کشت به بیابان تبدیل می‌شود.
در ١٥ سال گذشته تلاش بسیاری در جهت ایجاد سدهای تازه به منظور گسترش زمینهای قابل کشت صورت گرفتەاست. اما این پروژه نیز علیرغم انتظار به جای بازده مثبت، خود باعث زیان و خسارت در زمینه‌ی زراعت و منابع آبی کشور بودەاست.
آبی که در سدهای ساخته شده درایران ذخیره می‌گردد، بالغ بر ٢٥٠ میلیارد مترمکعب است. این آب درواقع لازم است که با روش طبیعی به رودبارها و تالاب‌ها و برکه‌ها سرازیرشود. اما به دلیل ناکارآمدی در روش ساخت سدها، پروژه‌های سدسازی یکی ازمهمترین عوامل نابودی زمین‌های قابل کشت هستند و از دیگر سو سبب خشکیده شدن تالاب‌ها و برکه‌ها نیز می‌باشند. مضاف بر این در حدفاصل سالهای ١٩٩٠ تا ٢٠٠٠ تعداد٧ سد بزرگ در ایران راه‌اندازی گردیدە و مقادیر زیادی از آبهای زیرزمینی در پشت این سدها ذخیرە شده است. اما برخلاف تصور، چیزی به زمین‌های زراعی افزوده نشده است.
بنابر آمار سازمان جهانی خوراک، شهروندان ایران درسال ٢٠١٥ به ١٠٠ ملیون تن گندم نیاز دارند. علاوه بر این و برای تهیه‌ی این مقدار خوراک برای ادامه‌ی حیات، ایران به ١٣٠ میلیارد متر مکعب آب قابل شرب نیازمند است، اکنون ایران با کمبود آب مواجه است و انتظار می‌رود در سال آینده به علت کمبود بارندگی این وضعیت روبه وخامت بیشتری بگذارد و همچنین وضعیت ناهنجار کمبود مواد خوراکی گسترش بیشتری بە خود ببیند. براساس آمار بانک جهانی، ایران درسال ٢٠٢١ به ١٥٠ میلیارد مترمکعب آب برای ادامه‌ی حیات نیازمند است که این مقدار ١٥% بیشتر ازموجودی کنونی آب ایران است.
مدیریت مناطق آبی و انتقال آنها در ایران 
منابع آبی در ایران به شش منطقه‌ی اصلی تقسیم می‌شوند: ١ــ حوزه‌ی آبی دریای خزر در شمال، ٢ــ  حوزه‌ی آبی خلیج فارس و دریای عمان در جنوب، ٣ــ  حوزه‌ی دریاچه‌ی ارومیه درغرب ( واقع در کردستان ایران)، 4ــ حوزه‌ی مرکزی ایران که دربرگیرنده‌ی اغلب استانهای ایران است، ٥ــ حوزه‌ی دریاچه‌ی هامون در شرق و ٦ــ حوزه‌ی سرخس در شمال شرق ایران.
سرانه‌ی مصرف آب در ایران 
در یک تحقیق که مرکز جهانی محیط ‌‌زیست در مورد پروژه‌ی آب و منابع آبی درسال ١٩٩٤ منتشر کردەاست، با لحاظ کردن نسبت جمعیتی ایران در آن زمان، مصرف سالانه‌ی آب برای هریک نفر ایرانی ٢٠٠٠ مترمکعب تعیین شدەاست، اما یازده سال پس از آن تحقیق یعنی در سال ٢٠٠٥ برای هر ایرانی تنها ١٠٠ مترمکعب آب در سال مشخص گردیدەاست. این آمار نشانگر این واقعیت است که با ازدیاد جمعیت و بزرگ شدن حجم شهرها هیچ تحولی در زمینه‌ی استفاده‌ی بهینه از منابع آبی صورت نگرفتەاست. 
براساس همان تحقیق، درهنگام تقسیم ایران به شش منطقه‌ی آبی مختلف، اختلاف در میزان سرانه‌ی آب افراد نیز مشهود است. برای نمونه سرانه‌ی مصرف آب در منطقه‌ی خزر ٢٢٦٥ مترمکعب، در حوزه‌ی دریاچه‌ی ارومیه ١٤٣٠ مترمکعب، در حوزه‌ی خلیج فارس و جنوب ایران ٤٥٤٥ مترمکعب و در شرق ایران برای حوزه‌ی دریاچه‌ی هامون ٩٨٧ مترمکعب و در حوزه‌ی سرخس ٨٧٠ مترمکعب تعیین گردیدەاست.
مقایسەی استعمال آب در ایران وجهان
صنایع       کشاورزی         مصارف دیگر
جهان ٢٠%                 ٧٠% ١٠%
ایران ٦% ٩٢% ٢%
 
سرانجام اینکه:
مدیریت منابع آبی در ایران هیچگاه در دستور کار دولت قرار نداشتەاست. موضوع کمبود آب همواره به مثابه یک موضوع ابتدایی و کم اهمیت نگریسته شده است. در زمانی ‌که موردی مانند بحران آب به یکباره روی می‌دهد، حکومت جمهوری اسلامی ایران آمادگی لازم برای مقابله با این موضوع را ندارد. افزایش جمعیت، خشکسالی، کاهش بارندگی و بارش برف، طوفانهای گردوغبار و نمک چند ساله‌ی اخیر، نه ‌تنها در داخل ایران سبب دردسر اساسی و ریشه‌دار شده‌اند، بلکه‌ بحران آب به گرفتاری بزرگی میان کشورهای همسایه‌ی ایران مبدل شده است.
با خشک شدن آب دریاچه‌ی اورمیه ‌ــ سومین دریاچه‌ی آب شور جهان و بزرگترین دریاچه‌ی نمک خاورمیانه ــ ماجرای بحران آب وارد فازجدیدی شده است. کوچک شدن تدریجی این دریاچه به علت کاهش آب و شکست پروژه‌های دولتی نجات این دریاچه، باعث ایجاد گرفتاری و بحران زیست‌محیطی درشمال غرب ایران شدەاست. به باور محققین، دریاچه‌ی اورمیه به سرنوشت دریاچه‌ی آرال دچار می‌شود که زمانی در کشور ازبکستان قرارداشت، اما دولت شوروی سابق، این سومین دریاچه‌ی آب شور جهان را در دهه‌ی ٦٠ میلادی با انتقال مسیر آب رودخانه‌های منتهی به آن، خشک کرد. براساس اغلب شواهد ومدارک موجود، در پی ازمیان رفتن دریاچه‌ی اورمیه، ایران باید چشم به راه فاجعه‌ی زیست‌محیطی بزرگی  باشد.
ازنگاه مسئولین جمهوری اسلامی ایران، بحران آب در این کشور مسأله‌ای تکنیکی ‌است و ربطی به سیاست و مدیریت ندارد. نگرش حکومتی به قضیه‌ی کمبود آب در ایران شبیه نگرش آنها به موضوع کشاورزی و یا مهندسی آب است. برای مثال در بخش نفت و گاز، مهندس نفت با استخراج و پالایش نفت سر و کار دارد، اما از دیگر سو مدیریت و برنامه‌ریزی بخش انرژی و نفت، ارتباطی به مهندسی نفت ندارد، زیرا هرکدام از آنها دو موضوع متمایز از همدیگر هستند.
این موضوع درباره‌ی آب و مدیریت آب نیز صدق می‌کند. مهندسی آب با برنامه‌ریزی و مدیریت آب ارتباطی ندارد و این وظیفه به عهده‌ی افراد شایسته و ذیصلاح می‌باشد، اما متأسفانه جمهوری اسلامی همانند سایرعرصه‌های معیشتی مردم، به جای در پیش گرفتن راه‌حل اساسی برای مدیریت بحران، تنها و تنها به سیاست‌های نادرست خود اتکاء می‌کند و بر ادامەی آنها اصرار می ورزد.
منابع:
1 ــ روزنامه‌ی واشنگتن‌پست
2 ــ ویکیپدیای آزاد ــ بحران آب در ایران
3 ــ روزنامه‌ی دنیای اقتصاد
پایگاه اینترنتی بی.بی.سی) (  ٤-آینده‌ی بسیار تاریک ذخایر آب درایران- نگرانی ازکمبود آب در ایران
٥-مرکز آمار ایران
 ٦-پایگاه اینترنتی سازمان جهانی خوراک
٧-مجموعه‌ای از مقالات و سیاست‌های مرتبط بابحران آب در ایران
٨-کارشناسی مدیریت بازرگانی
درشماره‌ی ٦٥٢ روزنامه‌ی کوردستان منتشر شده است
درشماره‌ی٦٥٢  روزنامه «کوردستان» منتشر شده‌ است